Hen phế quản:  cách nhận biết và chẩn đoán

HEN PHẾ QUẢN:  CÁCH NHẬN BIẾT VÀ CHẨN ĐOÁN

Bệnh hen phế quản là gì?

Hen phế quản là một bệnh có tình trạng viêm mạn tính niêm mạc phế quản làm tăng phản ứng của phế quản thường xuyên với nhiều tác nhân kích thích, dẫn đến co thắt lan toả cơ trơn phế quản. Sự co thắt phế quản không cố định, thường có thể hồi phục tự nhiên hoặc sau khi dùng thuốc giãn phế quản.

Biểu hiện của bệnh hen phế quản là gì?

Cơn hen phế quản là biểu hiện chính của hen phế quản. Cơn hen phế quản điển hình gồm:

• Dấu hiệu báo trước: hắt hơi, sổ mũi, ngứa mắt hoặc đỏ mắt (viêm màng tiếp hợp dị ứng), ho khan vài tiếng, có khi buồn ngủ.
• Cơn khó thở: khó thở chậm, khó thở ra (giai đoạn đầu), có tiếng cò cử mà người ngoài cũng nghe thấy, khó thở tăng dần, phải tỳ tay vào thành giường để thở, đòi mở toang cửa để thở, mệt nhọc, toát mồ hôi, tiếng nói bị ngắt quãng. Cơn khó thở kéo dài 10 - 15 phút, có khi hàng giờ, hoặc liên miên cả ngày không dứt.
• Cơn khó thở giảm dần và kết thúc là một trận ho và khạc đờm, đờm màu trong, quánh và dính, càng khạc được nhiều càng dễ chịu. Hết cơn bệnh nhân nằm ngủ được.
• Cơn hen thường xảy ra về đêm hoặc khi thay đổi thời tiết.

Các biểu hiện không điển hình:

+ Ho dai dẳng, tăng về đêm.

+ Khó thở, khò khè tái phát.

+ Nặng ngực tái phát.

Tiền sử có thể có:

+ Viêm mũi xoang mạn tính, viêm mũi dị ứng.

+ Dị ứng: nổi mày đay, mẩn ngứa…

+ Gia đình có người thân bị hen phế quản.

Các thăm dò chẩn đoán hen phế quản là gì?

Đo chức năng hô hấp

Đo chức năng hô hấp có thể thấy rối loạn thông khí tắc nghẽn phục hồi hoàn toàn với thuốc giãn phế quản: chỉ số Gaensler ≥ 70% sau phun hít hoặc khí dung 400mg salbutamol, FEV1 sau test tăng > 12% và > 200 mL so với trước test hồi phục phế quản. Tuy nhiên, chức năng hô hấp có thể hoàn toàn bình thường ở những người bệnh ngoài cơn hen hoặc kiểm soát bệnh hen hoàn toàn. Ở các trường hợp này, có thể tiến hành nghiệm pháp co thắt phế quản bằng methacholin để tìm sự tăng tính kích thích của phế quản. Tuy nhiên rất nguy hiểm, chỉ tiến hành khi thực sự cần thiết tại các cơ sở y tế có trang bị đầy đủ dụng cụ cấp cứu.

Lưu lượng đỉnh kế 

Lưu lượng đỉnh thở ra là lưu lượng nhanh nhất của khí lưu thông trong đường hô hấp khi thở ra gắng sức. Rối loạn tắc nghẽn có thể hồi phục và sự biến đổi lưu thông khí đo bằng lưu lượng đỉnh kế, biểu hiện bằng một trong các trường hợp sau:

• Lưu lượng đỉnh tăng hơn 15%, sau 15-20 phút cho hít thuốc cường b₂ tác dụng ngắn, hoặc
• Lưu lượng đỉnh thay đổi hơn 20% giữa lần đo buổi sáng và chiều cách nhau 12 giờ ở người bệnh dùng thuốc giãn phế quản (hoặc hơn 10% khi không dùng thuốc giãn phế quản), hoặc
• Lưu lượng đỉnh giảm hơn 15% sau 6 phút đi bộ hoặc gắng sức.

Chụp X quang phổi

Trong cơn hen: thường thấy lồng ngực và cơ hoành ít di động, xương sườn nằm ngang, các khoang liên sườn giãn rộng, 2 phế trường quá sáng, rốn phổi đậm. Ngoài cơn hen, hình ảnh X quang phổi bình thường.

Khí máu

Thường làm trong cơn hen nặng giúp chẩn đoán mức độ suy hô hấp.

Đo Oxid nitric thở ra (FeNO: fractional exhaled nitric oxide)

Nồng độ khí NO trong hơi thở ra tăng lên liên quan đến cơ chế viêm theo con đường bạch cầu ái toan, thường thấy ở những bệnh nhân hen, viêm phế quản ái toan, cơ địa dị ứng. FeNO > 50 (ppb) sẽ có đáp ứng ngắn hạn với Corticosteroid dạng hít.

Điện tim

Trong cơn hen thấy nhịp nhanh xoang, có thể thấy hình ảnh tăng gánh thất phải khi có suy thất phải.

Chẩn đoán hen phế quản khi nào?

Nghĩ đến hen khi có một trong những dấu hiệu chỉ điểm sau:

• Cơn hen với các đặc điểm, dấu hiệu đặc trưng:

• Tiền triệu: hắt hơi, sổ mũi, ngứa mắt, ho khan, buồn ngủ...
• Cơn khó thở: lúc bắt đầu khó thở chậm, ở thì thở ra, có tiếng cò cử người ngoài nghe cũng thấy, khó thở tăng dần, sau có thể khó thở nhiều, vã mồ hôi, khó nói. Cơn khó thở kéo dài 5- 15 phút, có khi hàng giờ, hàng ngày. Cơn khó thở giảm dần và kết thúc với một trận ho và khạc đờm dài. Đờm thường trong, quánh và dính. Cơn hen xảy ra trong những điều kiện giống nhau: ban đêm, khi thay đổi thời tiết.

• Tiền sử có một trong các triệu chứng sau:

• Ho, tăng về đêm.
• Tiếng rít tái phát.
• Khó thở tái phát.
• Nặng ngực nhiều lần.

• Khám phổi bình thường cũng không loại trừ chẩn đoán hen.
• Thăm dò chức năng hô hấp có hội chứng tắc nghẽn thông khí hồi phục được với thuốc giãn phế quản.